عيسى ع يهودى بوده ، و نه موسى نصرانى و نه ابراهيم هيچ يك از اين دو ) . و سخن كوتاه آنكه يهود و نصارا نسبت به اين نكته جاهل بودند كه اگر ابراهيم مؤسس مرحله اى از اسلام يعنى از دين اصيل حق بود ، لازمه اش اين نيست كه وقتى مرحله ديگرى از آن به وسيله موسى و عيسى ع به نام يهوديت و نصرانيت ظهور پيدا كرد ، ابراهيم هم يهودى و يا نصرانى باشد ، بلكه او مسلمانى حنيف بود ، يعنى متصف به صفت اسلامى بود كه خود تاسيسش كرده بود ، اسلامى كه اساس بود براى مرحله هاى بعد ، يعنى يهوديت و نصرانيت ، نه متصف به خود آن دو كيش كه فرع بودند براى اصل و معقول نيست كه اصل را به فرع نسبت دهند بلكه بايد فرع را منسوب به اصل كنند . در اينجا ممكن است اشكالى بشود و آن اينكه بنا بر اين بيان بايد ابراهيم را مسلمان نيز نخوانيم ، براى اينكه همانطور كه قبل از يهوديت و نصرانيت بوده ، قبل از اسلام هم بوده است ، و حال آنكه آيه شريفه او را مسلمان خوانده ، در پاسخ مىگوئيم مسلمان بودن غير از تابع احكام اسلام بودن است . توضيح اينكه كلمه اسلام دو معنا دارد : يكى معناى لغوى ، يعنى تسليم شدن و يكى معناى اصطلاحى كه عبارت است از شريعت قرآن ، و اين معنايى است كه بعد از نزول قرآن و انتشار آوازه دين محمد ( صلوات اللَّه على شارعه ) پيدا شده و اسلامى كه در آيه شريفه به ابراهيم نسبت داده شده ، اسلام لغوى است ، يعنى تسليم خدا شدن ، و در برابر مقام ربوبيتش خاضع گشتن ، پس اشكال بالا از اصل اشكالى است بى جا . گفتيم : يهود و نصارا معناى دين اصيل را نمىدانستند و به اين حقيقت جاهل بودند كه دين داراى مراتب مختلفه اى است و از ابتدايىترين مراحلش تا كاملترين مراتبش درجاتى دارد ، اينكه مىگوئيم : بعيد نيست كه مراد از جمله : * ( « وَاللَّه يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ، ما كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا . . . » ) * ، همين معنا باشد و مؤيد آن آيه زير است كه مىفرمايد : * ( « إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوه » ) * « 1 » و آيه اى كه در ذيل آيات مورد بحث مىفرمايد : « قُلْ آمَنَّا بِاللَّه وَما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَما أُنْزِلَ عَلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ ، لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَه مُسْلِمُونَ وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْه » « 2 » . كه ترجمه و بيانش به زودى خواهد آمد .

--> ( 1 ) نزديكترين و مرتبطترين افراد به ابراهيم كسانى هستند كه از او پيروى كنند . ( 2 ) « سوره آل عمران ، آيه 85 » .